Η  Ήλιδα στα χρόνια του σοφιστή Ιππία

.

Βρισκόμαστε λίγα χρόνια μετά την αίσια έκβαση των Περσικών πολέμων. Το νικηφόρο για τους Έλληνες αποτέλεσμα, ένα κοινό έργο στο οποίο βρήκε έκφραση η εθνική τους συνείδηση, τόνωσε σε απίστευτο βαθμό την αυτοπεποίθηση και το αίσθημα ασφάλειας και τους οδήγησε σε ακόμη υψηλότερα του αμέσως προηγουμένου διαστήματος επιτεύγματα.

Η ζωή και η δράση του Ιππία χρονικά τοποθετείται στο δεύτερο ήμισυ του 5^ου π.Χ. αιώνα, σε μια εποχή ιδιαίτερα γόνιμη και εποικοδομητική για τον καλλιτεχνικό και πνευματικό πολιτισμό, εποχή κατά την οποία η φιλοσοφία γνώρισε μεγάλη ακμή και έχει γι’ αυτό χαρακτηριστεί ως Ελληνικός Διαφωτισμός. Οι αξεπέραστες δημιουργίες του υλικού πολιτισμού της κλασικής εποχής προκαλούν ακόμη και σήμερα  ρίγη συγκίνησης σε όσους τις αντικρίζουν.   

Αυτή είναι και η εποχή κατά την οποία το κράτος της Ήλιδας και η ομώνυμη πρωτεύουσα του γνωρίζουν τη μέγιστη ακμή τους. Οι ηλείοι, δεν θα μπορούσαν παρά να προοδεύσουν σε όλους τους τομείς, δεδομένου ότι είχαν υπό τον έλεγχό τους ένα από τα πιο σημαντικά, αν όχι το σημαντικότερο ιερό του Ελλαδικού χώρου, το ιερό του Ολυμπίου Διός και διοργάνωναν τον πλέον επιτυχημένο και μακροβιότερο θεσμό όλων των εποχών, τους Ολυμπιακούς Αγώνες.  

Οι αρχαίοι συγγραφείς κάνουν συνεχώς μνεία της ευημερίας, της ευνομίας και της ειρηνικής ζωής στην Ήλιδα. Οι ιδανικές αυτές συνθήκες, απόρροια της ιερής εκεχειρίας και της συμφωνίας για το απαραβίαστο των συνόρων του ηλειακού κράτους, οδήγησαν σε  πλήρη άνθηση τα γράμματα και τις τέχνες τον πέμπτο αιώνα. Αποκορύφωση και απόδειξη της ευδαιμονίας που γνώρισε το κράτος της Ήλιδας συνιστούν οι κορυφαίες γλυπτικές συνθέσεις των αετωμάτων και των μετοπών του Ναού του Διός στην Ολυμπία, έργο του ηλείου αρχιτέκτονα Λίβωνα, που ολοκληρώθηκε το 456 π.Χ.

Ας ταξιδέψουμε όμως πίσω στα χρόνια που ο Ιππίας περπατούσε στους δρόμους της γενέτειράς του  Ήλιδας και ας τον φανταστούμε να ρητορεύει στην αγορά και στα γυμνάσια όπου  προπονούνταν οι αθλητές. Πως ήταν όμως διαμορφωμένος ο πολεοδομικός ιστός της πρωτεύουσας Ήλιδας γύρω στα μέσα του 5^ου π.Χ. αιώνα και ύστερα;

Αυτή την εποχή το κράτος της Ήλιδας επεκτείνεται ακόμη περισσότερο ενσωματώνοντας την περιοχή της Τριφυλλίας και τα σύνορά του πλέον σχεδόν συμπίπτουν με τα όρια του σημερινού Νομού Ηλείας. Σύμφωνα με τον καθηγητή αρχαιολογίας Νικόλαο Γιαλούρη την εποχή αυτή η Ήλιδα είναι μια από τις πολυανθρωπότερες πόλεις της Πελοποννήσου, ύστερα μάλιστα και από το β’ συνοικισμό του 471 π.Χ., οπότε ενδυναμώνεται πληθυσμιακά η πρωτεύουσα με νέους κατοίκους που προέρχονταν από άλλους δήμους και κώμες της επικράτειας του ηλειακού κράτους.

Η πόλη έχει μεγαλώσει σημαντικά και καταλαμβάνει την έκταση που σήμερα ορίζουν από ανατολικά ο λόφος της αρχαίας ακρόπολης (στη κορυφή του σήμερα υψώνεται το ξωκλήσι του Αι Γιάννη), οι κοινότητες Αρχαία Ήλιδα (Παλαιόπολη) και Καλύβια  από νότο και δυτικά , ενώ στα βόρεια η πόλη έφτανε ως και το ποταμό Πηνειό και ενδεχομένως συνεχιζόταν και στην απέναντι (δεξιά) όχθη του.

Στην προσπάθειά μας να ανασυνθέσουμε την όσο το δυνατόν ακριβέστερη εικόνα της πόλης της Ήλιδας αυτή την εποχή, θα συναντήσουμε εμπόδια, δεδομένου ότι λείπουν οι ασφαλείς ανασκαφικές πληροφορίες για τα λείψανα των κτηρίων τα οποία έχουν μέχρι σήμερα αποκαλυφθεί από τις ανασκαφές, ενώ παρακινδυνευμένο σε πολλές περιπτώσεις, θα ήταν να χρονολογήσουμε το πλήθος των δημόσιων κτηρίων, ναών, ιερών, βωμών  και αγαλμάτων που αντίκρισε και κατέγραψε ο Παυσανίας γύρω στο 170 μ.Χ. και  των οποίων η περιγραφή διασώθηκε χάρις στο ανεκτίμητης αξίας έργο του ‘Ελλάδος Περιήγησις’.

Ωστόσο, το βέβαιο είναι πως στην αγορά της Ήλιδας, στην καρδιά της πόλης, την εποχή που εξετάζουμε, υπήρχαν ή τότε ξεκίνησαν να κατασκευάζονται αρκετά από τα δημόσια κτήρια και ιερά  που αναφέρει ο Παυσανίας στο έργο του.

Η Αγορά της Ήλιδας, το μέρος όπου συναθροίζονταν οι πολίτες αλλά και οι επισκέπτες της πρωτεύουσας, ο κατ’ εξοχήν χώρος που προτιμούσαν οι σοφιστές και οι ρήτορες όπως ο Ιππίας να δίνουν τις διαλέξεις και τις ομιλίες τους, είχε, όπως μας πληροφορεί ο Παυσανίας, αρχαιοπρεπή χαρακτηριστικά, σε σύγκριση με τις αγορές άλλων πόλεων (ήταν κατασκευασμένη κατά τον αρχαίο όπως τον ονομάζει τρόπο). Αυτό σημαίνει ότι τα κτίρια της αγοράς ήταν χτισμένα σε τυχαίες θέσεις, χωρίς να υπακούουν σε κάποιο συγκεκριμένο σχέδιο, με μόνη ίσως επιδίωξη τη δημιουργία άπλετου δημόσιου χώρου για τις ανάγκες των διαφόρων συγκεντρώσεων και  εκδηλώσεων της πόλης. Αντίθετα, οι αγορές άλλων αρχαίων πόλεων αποτελούνταν από έναν ορθογώνιο χώρο που περιβαλλόταν συνήθως από τέσσερις στοές και επομένως η έκτασή τους ήταν περιορισμένη.

Η αγορά της Ήλιδας, απλωνόταν σε τέτοια έκταση, ώστε εκεί μπορούσαν να προπονούνται άλογα και αναβάτες για τα ιππικά αγωνίσματα. Γι’ αυτό η αγορά της Ήλιδας ήταν γνωστή και με την ονομασία ‘ιππόδρομος’. Τα παραπάνω επιβεβαιώνονται και από τα ανασκαφικά δεδομένα. Συγκεκριμένα, έχουν έρθει στο φως τα θεμέλια δυο στοών δωρικού ρυθμού που όριζαν την αγορά από δυτικά και νότια, διαστάσεων 96 Χ 25 και  99 Χ 30 μέτρων αντίστοιχα.

Πρόκειται για την Στοά των Ελλανοδικών στη δυτική πλευρά της αγοράς, όπου περνούσαν την ημέρα τους οι Ελλανοδίκες και τη Κερκυραϊκή Στοά στα νότια, η οποία είχε αυτή την ονομασία ήδη από την αρχαιότητα, διότι οι ηλείοι την κατασκεύασαν από τα λάφυρα που κέρδισαν από τους κερκυραίους ως αποτέλεσμα εχθροπραξιών, στην αυγή του Πελοποννησιακού Πολέμου (431 π.Χ.).

Εκτός των δυο αυτών στοών στην αγορά θα πρέπει να υπήρχε ήδη από την αρχαϊκή εποχή το μνήμα του Οξύλου, οικοδόμημα σε σχήμα ναού χωρίς τοίχους, του οποίου η στέγη εδραζόταν πάνω σε ξύλινους κίονες.

Ακόμη, πρέπει να υφίστατο και το οικοδόμημα των δεκαέξι ηλείων γυναικών, επιφορτισμένων με τη διοργάνωση των Ηραίων, των γυναικείων δηλ. αθλητικών αγώνων προς τιμή της Ήρας, και της ύφανσης του πέπλου της. Οικοδομικά λείψανα που έχουν έλθει στο φως στη βόρεια πλευρά της αγοράς, πλησίον του θεάτρου, αποδίδονται στο μεγάλο αυτό κτήριο.

Ο Ελλανοδικαιών, μπορούμε να υποθέσουμε πως είναι ένα ακόμη κτήριο του 5^ου π.Χ. αιώνα στην αγορά της Ήλιδας που εξυπηρετούσε, όπως δείχνει η ονομασία του, τις ανάγκες των κριτών των ολυμπιακών αγώνων , των Ελλανοδικών, χωρίς να γνωρίζουμε ακριβώς τη χρήση του. Βρισκόταν  στα βόρεια της Στοάς των Ελλανοδικών, σε κοντινή απόσταση από αυτήν και κοντά στα Γυμνάσια. Από τον Ελλανοδικαιώνα ξεκινούσαν οι Ελλανοδίκες πριν ακόμη ανατείλει ο ήλιος και κατευθύνονταν στα Γυμνάσια προκειμένου να επιβλέψουν την προπόνηση των αθλητών.

Στα νότια του ποταμού Πηνειού, είχαν ήδη υψωθεί κατά τον 5^ο αιώνα τα περίφημα  γυμνάσια της Ήλιδας Πλέθρο και Μαλθώ και η παλαίστρα που είχε την ονομασία Τετράγωνο από το σχήμα της.

Προηγουμένως οι αθλητές προπονούνταν στον ίδιο χώρο στον οποίο υπήρχαν μόνο ψηλά δέντρα. Για τη χρονολόγησή τους στο 5^ο αιώνα στηριζόμαστε και στη σχετική αναφορά στο έργο του Ξενοφώντα ‘Ελληνικά’.

Οι λαμπρές αυτές αθλητικές εγκαταστάσεις, διακοσμημένες με πλήθος βωμών και αγαλμάτων βρίσκονταν σε άμεση γειτνίαση με την αρχαία αγορά και αποτελούσαν κατά μια έννοια την συνέχειά της, ενώ δεν είναι τυχαίο το γεγονός πως στο ένα από το γυμνάσια, τη Μαλθώ, λειτουργούσε το βουλευτήριο των Ηλείων, το Λαλίχμιο ονομασία που οφείλεται στο δωρητή του.

Αξιοσημείωτο είναι το γεγονός πως η Ολυμπία απέκτησε τη δική της παλαίστρα και το γυμνάσιο δυο και τρείς αιώνες αργότερα (3ο και 20 αι. π.Χ.). Οι απαραίτητες για την προπόνηση των αθλητών λουτρικές εγκαταστάσεις στις οποίες αναφέρεται ο Παυσανίας, είναι πιθανόν να είχαν κατασκευαστεί την ίδια εποχή με τα γυμνάσια της Ήλιδας, πιθανόν όμως και σε μεταγενέστερη  εποχή.

Ήδη από την περίοδο των πρώτων ανασκαφών του Αυστριακού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου έχουν αποκαλυφθεί λείψανα ρωμαϊκού λουτρού πλησίον της έκτασης που καταλαμβάνουν τα γυμνάσια, και τα οποία ίσως χτίστηκαν στην ίδια ή κοντινή θέση των λουτρών του 5^ου αιώνα, αν δεχτούμε πως όντως είχαν τότε κατασκευαστεί.

Τα κατά καιρούς τυχαία ευρήματα από τα παρακείμενα προς τα δυτικά του σημερινού αρχαιολογικού χώρου αγροτεμάχια προαναγγέλλουν  την αποκάλυψη των σημαντικών αυτών κτηρίων – ο Παυσανίας τα ονομάζει αξιομνημόνευτα – όταν καταστεί δυνατή η συστηματική ανασκαφική έρευνα σε αυτή τη περιοχή.

Δύσκολο είναι το εγχείρημα της ταύτισης των οικοδομικών λειψάνων που έχουν βρεθεί εντός και εκτός των ορίων της αρχαίας αγοράς με τα ιερά και τους ναούς που απαριθμεί ο Παυσανίας στο έργο του.

Όπως όμως δείχνουν τα αρχαιολογικά ευρήματα, από τον 6ο αι. π.Χ. και ύστερα, το νότιο άκρο της αγοράς της Ήλιδας αποκτά ιδιαίτερη σημασία και γίνεται το λατρευτικό κέντρο της πόλης, αφού σε πολύ μικρό χώρο συνωστίζονται διάφορα κτίρια λατρευτικού αλλά και διοικητικού χαρακτήρα.

Ο ναός της Αφροδίτης Ουρανίας, ο οποίος φιλοξενούσε χρυσελεφάντινο άγαλμά της, έργο του Φειδία, πρέπει να είχε ήδη ανεγερθεί στην εποχή που ο Ιππίας έζησε στην Ήλιδα, αν στην ασφαλή χρονολόγηση που μας παρέχει η μαρτυρία για το φειδιακό άγαλμα συνεκτιμήσουμε και το γεγονός πως η Κερκυραϊκή στοά που κατασκευάστηκε γύρω στο 430 π.Χ. ήταν ανοιχτή και προς νότο, για να προσφέρει θέα και προς αυτή τη πλευρά της πόλης  όπου βρίσκονταν τα ιερά. 

Σε κοντινή απόσταση είχε ιδρυθεί το τέμενος της Αφροδίτης Πανδήμου, όπου αναφέρεται από τον Παυσανία χάλκινο άγαλμά της που την απεικόνιζε καθισμένη πάνω σε τράγο, έργο του γλύπτη Σκόπα. Αν το τέμενος είναι σύγχρονο και όχι προγενέστερο του αγάλματος, τότε πρέπει να αφιερώθηκε στην Αφροδίτη τον 4^ο αι. π.Χ. και επομένως αργότερα από την εποχή που εξετάζουμε.

Το ιερό της Δήμητρας με την προσωνυμία φειλομείραξ το οποίο βρισκόταν στο δρόμο που συνέδεε τα γυμνάσια με τα λουτρά και την αγορά, είναι άγνωστο ποια εποχή κτίστηκε, αφού δεν έχει καν εντοπιστεί , όπως και το κενοτάφιο του Αχιλλέα, οικοδομήματα που και τα δυο αναφέρονται  από τον Παυσανία.

Αμφιβολία έχουμε και για το πότε και που ακριβώς κατασκευάστηκε ο ναός και ο περίβολος του Άδη. Ο εμβριθής ερευνητής Νικόλαος Παπαχατζής αναφέρει πως το τέμενος του Άδη της Ήλιδας, ίσως ταυτίζεται με κάποιο από τα νεώτερα ιερά της αγοράς και επομένως δεν  πρέπει να υπήρχε την εποχή που εξετάζουμε.

Εν τω μεταξύ είναι αδύνατο να αποδώσουμε σε συγκεκριμένο θεό ή ήρωα το διμερές ιερό του 5^ου αι. π.Χ. με λίθινο βωμό που εντοπίστηκε από τις ανασκαφές στο νοτιοδυτικό τμήμα της αγοράς , πλάι στο κεντρικό δρόμο ο οποίος διέσχιζε τη πόλη και κατάληγε στην αγορά.

Το αρχαίο θέατρο που αποτελεί σήμερα το εμβληματικό μνημείο της Ήλιδας, στα χρόνια του Ιππία δεν υφίστατο, τουλάχιστον όχι με τη μορφή που πήρε στα ελληνιστικά και αργότερα στα ρωμαϊκά χρόνια και ήρθε στο φως με τις ανασκαφές τις περιόδου 1960 – 1990. Αν μάλιστα συσχετίσουμε το θέατρο με το ιερό του Διονύσου το οποίο αναφέρει ο Παυσανίας ούτε και αυτό θα υπήρχε τον 5^ο αιώνα. Λείψανά του έχουν αποκαλυφθεί στη δυτική πάροδο του θεάτρου.

Στην ακρόπολη της Ήλιδας πρέπει να δεχτούμε με ασφάλεια πως στα χρόνια του Ιππία πρέπει να έστεκε ιερό αφιερωμένο στην Αθηνά, δεδομένου ότι εκεί υπήρχε το χρυσελεφάντινο άγαλμα της θεάς , έργο του αξεπέραστου γλύπτη Φειδία, με πετεινό πάνω στο κράνος της, αφού αυτό είναι ένα πτηνό πρόθυμο για μάχες. Την ακρόπολη προστάτευε τείχος, τμήματα του οποίου αποκαλύφθηκαν στους βόρειους πρόποδες του λόφου και πρέπει να ήταν αυτό που ο Άγης, ο βασιλιάς της Σπάρτης ανάγκασε τους Ηλείους να γκρεμίσουν κατά την επιδρομή του στα τέλη του 5^ου αιώνα. Η υπόλοιπη πόλη, σύμφωνα και με τον Ξενοφώντα, πρέπει να ήταν ατείχιστη, αφού όπως είδαμε προστατευόταν από τη συμφωνία για το απαραβίαστο των συνόρων της.

Σε αντίθεση με την αρχαιοπρεπή αγορά, η κυρίως πόλη της Ήλιδας, όπως προκύπτει από τα ανασκαφικά δεδομένα, ήταν οργανωμένη σύμφωνα με το ιπποδάμειο σύστημα, κάτι που πρέπει να συνέβη έπειτα από το β’ συνοικισμό του 471 π.Χ. Από τις παλαιότερες και πρόσφατες ανασκαφές, αποκαλύφθηκε μέρος του οικιστικού ιστού της πόλης πολύ κοντά στην αγορά και νοτίως της περιοχής με τα γυμνάσια και τη παλαίστρα. Οι κεντρικές αρτηρίες της πόλης τέμνονταν κάθετα μεταξύ τους αλλά και από μικρότερους δρόμους σχηματίζοντας ορθογώνιες νησίδες, όπου εκεί υψώθηκαν οι οικίες, τα καταστήματα και τα εργαστήρια της πόλης σε κάθε περίοδο,  από τα κλασικά μέχρι και τα ρωμαϊκά χρόνια, οπότε αρχίζει η παρακμή και η αλλοίωση του υψηλών προδιαγραφών πολεοδομικού  χαρακτήρα της  Ήλιδας. 

Τέλος, πολλά και σημαντικά είναι τα κινητά ευρήματα που χρονολογούνται στον 5^ο αιώνα και αποτελούσαν αρχιτεκτονικά μέλη δημόσιων κτηρίων ενώ, ένας σημαντικός αριθμός τους προέρχεται από τις ανασκαφές των δυο νεκροταφείων της Ήλιδας αυτής της εποχής.

Το κύριο νεκροταφείο βρισκόταν στις δυτικές παρυφές της πόλης , κοντά στη σημερινή κοινότητα Αυγείο, ενώ ένα ακόμη λειτουργούσε στους ΒΔ πρόποδες του λόφου της ακροπόλεως.

Έπειτα από τη σύντομη αυτή παρουσίαση, μπορούμε συμπερασματικά να πούμε πως η Ήλιδα, την εποχή που ο Ιππίας αγόρευε στην αγορά και τα γυμνάσιά της, υπήρξε σπουδαία και ακμαιότατη πόλη με υψηλό επίπεδο ζωής και πολιτισμού που αντικατοπτρίζεται στα σημαντικά κινητά και ακίνητα μνημεία που έχουν έρθει στο φώς ή που περιγράφονται από τον μεγάλο περιηγητή Παυσανία.

Το εξαιρετικά τιμητικό και βαρύ προνόμιό της να διοργανώνει τους κατ’εξοχήν αγώνες της αρχαιότητας προς τιμή του υψίστου των Θεών Δία την οδήγησε σε ιδιαίτερα  πλεονεκτική θέση και μπόρεσε να προοδεύσει τόσο ώστε να γεννήσει και να γαλουχήσει προσωπικότητες όπως οι σοφιστές Ιππίας, Φαίδων, Πύρρων και ο Αλεξίνος o αρχιτέκτωνας Λίβων, ο γλύπτης Κάλλων και πολλοί ακόμη.