Σχεδόν εδώ και μια δεκαετία, αλλά με αποκορύφωση τους τελευταίους μήνες βρίσκεται σε εξέλιξη προσπάθεια της Συμπολιτείας Ήλιδας – Ολυμπίας “…που ως στόχο έχει την ανάδειξη και αναβίωση του αρχαίου μονοπατιού που συνέδεε την Αρχαία Ήλιδα με την Αρχαία Ολυμπία, όπως το περιγράφει ο Παυσανίας”. Η πρωτοβουλία αυτή τιτλοφορείται ως “Το Μονοπάτι της Εκεχειρίας: Γέφυρα του αρχαίου με το σύγχρονο” και προβάλλεται με ιδιαίτερη ένταση και έμφαση στα ηλεκτρονικά και έντυπα μέσα ενημέρωσης της Ηλείας καθώς και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Όπως ανακοινώνει ο ανωτέρω φορέας, μέσω του εγχειρήματός τους “..προωθείται μία ολοκληρωμένη πρόταση ανάπτυξης όλης της περιοχής που διέρχεται το μονοπάτι, δίνοντας έμφαση στην κοινωνική ανάπτυξη, στον πολιτισμό, στον οικοτουρισμό αλλά και στην προστασία και ανάδειξη του”.
Την παρούσα τοποθέτησή μου προκάλεσε η ανακοίνωση της διοργάνωσης μιας ακόμη ημερίδας της Συμπολιτείας Ήλιδας – Ολυμπίας αυτή τη φορά στο Δημαρχείο της Ολυμπίας, δίπλα στην έδρα της Εφορείας Αρχαιοτήτων Ηλείας, με σκοπό την προβολή της ανωτέρω πρωτοβουλίας. Ενίσταμαι στο νοηματικό – ιστορικό περίγραμμα που προσδίδουν οι διοργανωτές στο εγχείρημά τους, όπως αυτό διατρανώνεται μέσω του πομπώδους τίτλου του.
Η τελευταία μου παρέμβαση επί του ζητήματος είχε γίνει μέσω άρθρου με τίτλο ” Η Ιερά και η Ορεινή Οδός Ήλιδας – Ολυμπίας: Αγροίκος ειμί, την σκάφην σκάφην λέγων” το οποίο και δημοσιεύθηκε στις αρχές Απριλίου του περασμένου έτους (sic 2014) σε τοπικά μέσα ενημέρωσης (εφημερίδες και ιστοσελίδες) με αφορμή τότε την διήμερη πεζοπορία και λίγο αργότερα την ποδηλασία που διοργάνωσαν σύλλογοι και ενώσεις πολιτών της Αμαλιάδας.
Λόγω του περιορισμένου χώρου, δεν θα θίξω το ζήτημα της ύπαρξης τριών μελετών για την ήσσονος πολιτισμικής σημασίας ορεινή διαδρομή Ήλιδας – Ολυμπίας και της εγκυρότητάς τους, ή το πόσο τελικά κόστισαν και σε ποιούς. Ειδικά το τελευταίο αυτό ζήτημα είχε αποτελέσει αντικείμενο κόντρας μεταξύ του πρώην Αντιπεριφερειάρχη κου Καφύρα και της Συμπολιτείας Ήλιδας – Ολυμπίας το καλοκαίρι του 2011, όπως μαρτυρούν δημοσιεύματα εκείνης της περιόδου.
Ως μελετητής των ηλειακών οδικών αρτηριών της αρχαιότητας, ειδικά αυτών που συνέδεαν την Ήλιδα με την Ολυμπία και συνολικά της ολυμπιακής μας ιστορίας, με πλήθος διαλέξεων και δημοσιεύσεων επί του θέματος, σκοπός μου είναι για μια ακόμη φορά να επισημάνω την μεγάλη και επικίνδυνη ιστορική πλάνη και ταυτόχρονα βλάβη της πολιτιστικής μας κληρονομιάς που προκαλείται ευθύς εξ’ αρχής με τον τίτλο “το Μονοπάτι της Εκεχειρίας” που έχει λανθασμένα δοθεί για να περιγράψει μια οικοτουριστική διαδρομή που θα συνδέσει την αρχαία Ήλιδα με την Ολυμπία και το αντίστροφο.
Ο τίτλος είναι παραπλανητικός για δυο λόγους: αφενός διότι η ηλειακή ορεινή οδός της αρχαιότητας την οποία υποτίθεται ότι ακολουθεί σε αδρές γραμμές η εν λόγω οικοτουριστική διαδρομή, δεν ήταν μονοπάτι, όπως τώρα χαρακτηρίζεται, αλλά οδική αρτηρία και επιπλέον, δεν μαρτυρείται στις ιστορικές πηγές κάποια διαδρομή στην Ηλεία ή αλλού, αφιερωμένη στην Εκεχειρία. Αφετέρου, και στο σημείο αυτό έγκειται ο κύριος λόγος της ένστασής μου, διότι, σύμφωνα με τον Παυσανία, η επίσημη οδός που χρησιμοποιούσαν οι αθλητές και λοιποί συντελεστές των Ολυμπιακών Αγώνων που συμμετείχαν στην Ιερά Πομπή για την μετάβασή τους από την Ήλιδα στην Ολυμπία, παραμονές της κάθε Ολυμπιάδας, ήταν η πεδινή, η οποία μάλιστα ονομαζόταν “Ιερά Οδός”.
Ενώ πράγματι, οι ιστορικές πηγές αναφέρουν την ύπαρξη και μιας ακόμα, αυτή τη φορά ορεινής οδού, μέσω της οποίας συνδεόταν η πρωτεύουσα Ήλιδα με το ιερό του Διός, είναι σαφές μέσα από τις ίδιες πηγές ότι αυτή η οδός δεν διέθετε το αξιακό φορτίο, την σπουδαιότητα και το ιδεολογικό – νοηματικό εκτόπισμα που είχε η Ιερά Οδός.
Το παραπάνω, πολύ συνοπτικά διατυπωμένο σκεπτικό, υποκίνησε το υπ’ αρ. πρωτ. 1733/24.03.2014 έγγραφο της Ζ’ Εφορείας Προϊστορικών και Κλασσικών Αρχαιοτήτων (σήμερα Εφορεία Αρχαιοτήτων Ηλείας), με το οποίο η πρώην Προϊσταμένη της Υπηρεσίας κυρία Γεωργία Χατζή, σε αυστηρό τόνο, είχε επισημάνει προς τους διοργανωτές της πεζοπορίας Ήλιδας – Ολυμπίας μέσω της ορεινής διαδρομής, ότι ο τρόπος που διαφημίζουν το όλο τους εγχείρημα “..θίγουν άυλα πολιτιστικά αγαθά και ιστορικούς τόπους που προστατεύονται ρητά από τον Ν. 3028/02 «Για την προστασία των Αρχαιοτήτων και εν γένει της Πολιτιστικής Κληρονομιάς» (Άρθρο 1, παρ. 2 – Άρθρο 2, παρ. δ & ε, Άρθρο 3 παρ.1 &2, Άρθρο 5)” . Επίσης, με το ίδιο έγγραφο ζητούσε από τους διοργανωτές “….Κατά την προβολή ή δημοσίευση στα Μ.Μ.Ε. της δράσης σας, να αποφευχθεί η χρήση όρων όπως «ιερά οδός», «ιερά πομπή», «κλασσική διαδρομή», «μονοπάτι των αθλητών», «ιστορική πορεία των κατοίκων» και παρεμφερείς έννοιες, προς αποφυγήν υποβάθμισης άυλων πολιτιστικών αγαθών ή και ιστορικών τόπων.“
Το ανωτέρω έγγραφο είχε κοινοποιηθεί αφενός στην Κεντρική Υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού και αφετέρου στους τότε Δημάρχους της Ηλείας, ώστε να λάβουν γνώση σχετικά με την ένσταση της Αρχαιολογικής Υπηρεσίας ως προς την παραχάραξη που συντελείται με την απόδοση στην ορεινή οδό Ήλιδας – Ολυμπίας των ιδεολογικών χαρακτηριστικών που ανήκουν αποκλειστικά στην Ιερά Οδό. Με το ίδιο έγγραφό της η κα Χατζή έκανε γνωστό ότι ως καθ’ ύλην αρμόδια Υπηρεσία του Υπουργείου Πολιτισμού “…το έτος 2013 η Ζ’ ΕΠΚΑ, δια του επιστημονικού της προσωπικού διατύπωσε επισήμως και δημοσίως τη θέση της για το ζήτημα των διαδρομών που συνέδεαν κατά την αρχαιότητα την Ήλιδα με την Ολυμπία. (Ημερίδα στο ΚΠΕ Κρεστένων 12.04.2013 – Εκδήλωση στο Αρχ. Μουσείο Ήλιδας 26.09.2013)“.
Τη μεγάλη σύγχυση που έχει προκαλέσει στην τοπική και όχι μόνο κοινωνία η επιμονή σε βαθμό εμμονής φορέων της περιοχής και πολιτών να αναδείξουν την ορεινή οδό το φερόμενο ως “Μονοπάτι της Εκεχειρίας”, αγνοώντας και σκόπιμα αποσιωπώντας την ύπαρξη της πεδινής, επίσημης Ιεράς Οδού που ακολουθούσε η Ιερά Πομπή των Ολυμπιακών Αγώνων, το αντιλαμβάνεται ο καθείς, διαβάζοντας τις πρόσφατες δηλώσεις του Περιφερειάρχη Δυτ. Ελλάδος κου Απόστολου Κατσιφάρα που μεταξύ άλλων αναφέρει: “Η σημασία του μονοπατιού που συνδέει την Αρχαία Ήλιδα (διοργανώτρια πόλη των Ολυμπιακών Αγώνων) με την Αρχαία Ολυμπία (ιερό διεξαγωγής των Ολυμπιακών Αγώνων) με την ονομασία «Μονοπάτι της Εκεχειρίας» είναι τεράστια…. Η ανάδειξη και η αναβίωση αυτής της διαδρομής, του «Μονοπατιού της Εκεχειρίας», το οποίο παραμένει μοναδικό παγκοσμίως, θα προσφέρει σημαντική κοινωνική, οικονομική και πολιτιστική ανάπτυξη.” Οι ανωτέρω δηλώσεις, οι οποίες βρίθουν ιστορικής άγνοιας, φιλοξενούνται στην Θεματική έκδοση του ηλεκτρονικού περιοδικού “apopseis” (Οκτώβριος 2015) με τίτλο “Το Μονοπάτι της Εκεχειρίας: Γέφυρα του αρχαίου με το σύγχρονο” .
Δυστυχώς, με την τυφλή φιλοδοξία τους όσοι με τέτοιο πάθος και ζήλο προτάσσουν την ήσσονος σημασίας ορεινή διαδρομή Ήλιδας – Ολυμπίας και της προσδίδουν τον βαρύτιμο όρο «το Μονοπάτι της Εκεχειρίας», σε συνδυασμό με τα όσα άλλα δημοσιεύουν στα έντυπά τους, νοθεύουν την Ιστορία και βλάπτουν την πολιτιστική μας κληρονομιά, στο όνομα μάλιστα της ανάδειξή της.
Άραγε είναι απλώς η άγνοια ή κάποιος άλλος λόγος που τους οδηγεί στο να κλέψουν ουσιαστικά την αίγλη και το κύρος της πεδινής Ιεράς Οδού, της κατεξοχήν ολυμπιακής διαδρομής που υπήρξε ο επίσημος δίαυλος μετάδοσης των ολυμπιακών αξιών, ιδεωδών και μηνυμάτων πρώτα μεταξύ της Ήλιδας και της Ολυμπίας και ύστερα της διάδοσής τους στον υπόλοιπο ελληνισμό; Γιατί δεν αντιλαμβάνονται την σύγχυση που προκαλούν, έκδηλη σε πλήθος δημοσιευμάτων και τα εμπόδια που εγείρουν στην ανάδειξη της Ιεράς Οδού; Γιατί δεν ενδιαφέρονται για τις κοινότητες της πεδινής Ηλείας όπως τα Δουνέϊκα, ο Άγιος Ηλίας, η Σκαφιδιά, ο Άγιος Ιωάννης Πύργου οι οποίες, σύμφωνα με τους μελετητές αλλά και τα αρχαιολογικά ευρήματα βρίσκονται πάνω στον άξονά της; Η μήπως θα τολμήσουν να ισχυριστούν ότι ή Πιέρα Πηγή, όπου σύμφωνα με τον Παυσανία τελούνταν οι καθαρμοί της Ιεράς Πομπής την παραμονή των Ολυμπιακών Αγώνων και ο αρχαίος Δήμος των Λετρίνων όπου αυτή διανυκτέρευε βρίσκονται στην ορεινή Ηλεία;
Όσο ευγενής και αν είναι η φιλοδοξία της ανάδειξης της ορεινής Ηλείας, που βεβαίως πρέπει να αναπτυχθεί, δεν μπορεί να προκαλέσει την συγχώρεση τέτοιων κίβδηλων και υπονομευτικών απέναντι στην ιστορική ακρίβεια ενεργειών. Δεν δικαιούται κανείς, μέσα στην αγωνία του να δώσει ταυτότητα σε ένα προϊόν του και με το επιχείρημα της δήθεν ανάπτυξης ενός τόπου, να παραποιεί και να φαλκιδεύει την ιστορία, αδιαφορώντας για την βλάβη που προκαλεί σε έναν άλλο τόπο.
Δεν μπορώ παρά να σκεφτώ πως με την ίδια μεθοδικότητα και αποτελεσματικότητα λειτούργησαν οι σκοπιανοί γείτονες μας κάποια χρόνια νωρίτερα και κατάφεραν να “κατοχυρώσουν” το μέγιστο όνομα “Μακεδονία” για τη χώρα τους, κλέβοντάς το από την πραγματική του κοιτίδα. Βεβαίως έχουν και αυτοί τα επιχειρήματά τους, με κυριότερο ότι η χώρα τους κάποτε ήταν μέρος της επικράτειας του αρχαίου βασιλείου. Αναρωτιέμαι όμως, όπως όλοι οι Έλληνες, αν αυτό το επιχείρημα δικαιώνει και νομιμοποιεί τις πράξεις και ενέργειές τους.
Η ηλειακή Ιερά Οδός και οι λοιπές, προς το παρόν μη εντοπισμένες αρχαιολογικά, αλλά μαρτυρημένες ιστορικά διαδρομές του αρχαίου ηλειακού κράτους, με πορείες βέβαιες ή λιγότερο πιθανές, αποτελούν μνημεία της πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, διότι υπήρξαν φορείς σημαντικών δρωμένων και εθίμων που σχετίζονται με την ολυμπιακή ιστορία του τόπου. Είτε εντοπιστούν τα κατάλοιπά τους, είτε όχι, παραμένουν μνημεία της Πολιτιστικής Κληρονομιάς και ως τέτοια, προστατεύονται από την σχετική εγχώρια και διεθνή νομοθεσία από τους αρμόδιους φορείς και Υπηρεσίες του Υπουργείου Πολιτισμού.
Δεν νομιμοποιείται οποιοσδήποτε σύλλογος, φορέας, ακόμη και δημόσιος, να ενεργεί σύμφωνα με τις δικές του σκοπιμότητες, χωρίς να σέβεται και λαμβάνει υπόψη τα πορίσματα των ερευνών και της επιστήμης, τα οποία εκφράζει πρωτίστως η Αρχαιολογική Υπηρεσία δια του στελεχιακού της δυναμικού που έχει και την τελική ευθύνη για τα ζητήματα της πολιτιστικής κληρονομιάς, άυλης και υλικής.
Η οικοτουριστική διαδρομή, θα πρότεινα Ολυμπίας – Ήλιδας, καλώς να υλοποιηθεί, αλλά αν πρέπει οπωσδήποτε να έχει και έναν επιπλέον διακριτό τίτλο, αυτός να αποδίδει σωστά τον ιστορικό χαρακτήρα και ρόλο της, χωρίς να απομειώνει, επισκιάζει και υπονομεύει την αξία της επίσημης, πεδινής ηλειακής ιεράς οδού των Ολυμπιακών Αγώνων.