Στο ιερό του Διός στην Ολυμπία, μεταξύ των άλλων θεών και ηρώων, η θεά Εστία, προστάτιδα του οίκου και της πόλης, λατρευόταν επίσης. Η συμβολική της μορφή και παρουσία ήταν η ιερή φλόγα η οποία διατηρείτο άσβεστη στον βωμό της θεάς εντός ενός εκ των διαμερισμάτων του Πρυτανείου. Οι στάχτες που παράγονται από αυτήν την ιερή φλόγα μεταφερόταν στο βωμό του Διός όπου διατηρούνταν μαζί με αυτές των πολλαπλών θυσιών. Ο βωμός, το επίκεντρο της λατρείας του Διός, με την συσσώρευση της ιερής στάχτης κατά την πάροδο των Ολυμπιάδων, απέκτησε μνημειακό χαρακτήρα.
Μετά από σιωπή πολλών αιώνων, η ανθρωπότητα απολαμβάνει και πάλι τους Ολυμπιακούς Αγώνες, την μεγαλύτερη όπως και στην αρχαιότητα γιορτή της οικουμένης. Από το 1936 ο αρχαιολογικός χώρος της Ολυμπίας φιλοξενεί την Τελετή Αφής της Ολυμπιακής Φλόγας. Εκτός των άλλων συμβολισμών, η Φλόγα δημιουργεί και διατηρεί τη σύνδεση των σύγχρονων αγώνων με την αρχαιότητα. Αλλά πόσο σταθερή, ισχυρή και καλά αιτιολογημένη είναι αυτή η σύνδεση;
Η παρούσα εργασία θα αναφερθεί συνοπτικά στην μυθική προέλευση και τους συμβολισμούς της φωτιάς στον ελληνορωμαϊκό κόσμο και στα ιστορικά βήματα που οδήγησαν στη σύγχρονη εποχή στη δημιουργία του θεσμού της Ολυμπιακής Φλόγας. Εν συνεχεία θα υποστηριχθεί ότι τα δύο σύγχρονα έθιμα της Αφής αλλά κυρίως της σβέσης της Ολυμπιακής Φλόγας, συνιστούν αλλοίωση ο πρώτος και διαστρέβλωση ο δεύτερος των αρχαίων παραδόσεων και εθίμων που συνδέονται με την ιερή άσβεστη φλόγα της αρχαιότητας.
Την 30 Απριλίου 2014 τελέστηκε για δεύτερη φορά Αφή στο Παναθηναϊκό Στάδιο της «Ψευδο-ολυμπιακής Φλόγας» δηλαδή της Φλόγας για τους 2ους Ολυμπιακούς Αγώνες Νέων της Ναντζίν. Η νέα αυτή πρακτική με χαρακτηριστικά σκανδάλου η οποία τείνει να παγιωθεί, σε συνδυασμό με την εμφάνιση ενός συνεχώς αυξανόμενου πλήθους άλλων φλογών σχετιζομένων με κορυφαίες αθλητικές εκδηλώσεις ανά τον κόσμο, αναβιβάζουν σε μείζον ζήτημα την παραβίαση της ιστορικής ακρίβειας και εγκυρότητας και απειλούν ευθέως με υποβάθμιση και απαξίωση το σπουδαίο παγκόσμιο σύμβολο, την Ολυμπιακή Φλόγα.
Για να αποσοβηθεί μια τέτοια εξέλιξη θα προταθούν συγκεκριμένες και αναγκαίες μεταρρυθμίσεις αποκατάστασης της ιστορικής εγκυρότητας του εθίμου της Φλόγας ούτως ώστε το Ολυμπιακό Κίνημα να συνεχίσει απρόσκοπτα την λαμπρή του πορεία και στον 21ο αιώνα.
Η παραγωγή της φωτιάς από τον άνθρωπο ήταν κατά πολλούς η γενεσιουργός πράξη που οδήγησε στην δημιουργία και εξέλιξη του Πολιτισμού. Η Φωτιά συντηρεί και ανανεώνει τη ζωή. Προσθετικά στις κύριες ιδιότητές της ως πηγή θερμότητας και φωτός, η φωτιά απέκτησε πολλές άλλες ευεργετικές χρήσεις και σε πολλές περιπτώσεις χρησιμοποιήθηκε από τον άνθρωπο όχι μόνο για πρακτικούς, αλλά και για συμβολικούς και μεταφυσικούς λόγους επίσης.
Η απόλυτη δύναμη της φωτιάς να καταστρέφει και να αναγεννά, σε συνδυασμό με τη γοητεία που ασκεί στον ανθρώπινο ψυχισμό, άνοιξε το δρόμο ώστε το προαιώνιο στοιχείο της φωτιάς να εξελιχθεί σε σημαντικό χαρακτηριστικό σχεδόν της κάθε θρησκείας του πλανήτη ή, σε ορισμένες περιπτώσεις, σε πυρήνα της.
Στην ελληνική και ρωμαϊκή αρχαιότητα, η φωτιά κατέχει εξέχοντα ρόλο ως συστατικό της μυθολογίας και θρησκείας και αγαπημένο θέμα για τους φιλοσόφους και τους συγγραφείς. Η αλήθεια αυτή αντανακλάται στις πολλές και ευφάνταστες ιστορίες θεών και ηρώων και στα φιλοσοφικά κείμενα της αρχαίας γραμματείας που περιστρέφονται γύρω από την φωτιά.
Για λόγους οικονομίας κειμένου, θα παρουσιαστούν τα πολύ βασικά στοιχεία της δημοφιλούς ιστορίας του Προμηθέα και της λατρείας της θεάς Εστίας – Vesta, αφήνοντας για μια μελλοντική δημοσίευση τους μύθους που αφορούν σε θεούς και ήρωες όπως ο Ήφαιστος, ο Δίας, ο Φορωνεύς, ή ομάδες όπως οι Καβείροι, οι Ιδαίοι Δάκτυλοι και οι Τελχίνες, δαίμονες – πολεμιστές που σχετίζονταν με τη μεταλλουργία και τη χρήση της φωτιάς.
Ο Προμηθέας κατατάσσεται ανάμεσα στις πλέον σημαντικές μορφές της Ελληνικής μυθολογίας. Ο Προμηθέας χαρίζει στους ανθρώπους τη φωτιά, το πανίσχυρο στοιχείο που απολάμβαναν μόνο οι θεοί. Η γενναιόδωρη αυτή πράξη του άνοιξε μια πύλη επικοινωνίας του γήινου με τον υπερβατικό κόσμο. Ο τιτάνας Προμηθέας σώζει τους ανθρώπους που πριν ήταν απροστάτευτοι και γίνεται ένας ενδιάμεσος μεταξύ αυτών και των θεών.
Εκτός της χρήσης της φωτιάς, ο Προμηθέας δίδαξε στους ανθρώπους τη τέχνη της γραφής, την αστρονομία, τα μαθηματικά, την πλοήγηση, την ιατρική, την αρχιτεκτονική, την τέχνη της προφητείας, τη μεταλλουργία, καθώς και όλες τις άλλες τέχνες[1] με τις οποίες ο άνθρωπος ξεχώρισε από το ζωικό βασίλειο και δημιούργησε τον Πολιτισμό του.
Όπως δηλώνει η ετυμολογία του ονόματος του, ο Προμηθέας διδάσκει τους ανθρώπους σύνεση, πώς να προβλέπουν για τα αναγκαία. Επιπλέον, το όνομα του απηχεί την σανσκριτική λέξη “pramantha”[2] με την οποία οι ινδουιστές αναφέρονταν στο ξύλο που χρησιμοποιούσαν για το άναμμα της φωτιάς.
Πολλοί συγγραφείς, ποιητές και ιστορικοί της Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας εμπνεύστηκαν από το μύθο του Προμηθέα και τον ενσωμάτωσαν στα έργα τους. Ο Αισχύλος όμως ήταν αυτός ο οποίος αφιέρωσε την τριλογία του “Προμηθεύς” στο μάρτυρα – θεό όπου υπογράμμισε τη συμπάθεια και αφοσίωσή του στην ανθρώπινη φυλή. Συνέπεια της μήνιδος του Διός, ο Προμηθέας υπέστη αιώνια βασανιστήρια με τα οποία πλήρωσε για αυτήν την γενναιοδωρία του.
Οι άνθρωποι αναγνώρισαν την εξαιρετική πράξη, το δώρο του Προμηθέα προς αυτούς και καθιέρωσαν την λατρεία του. Ο Υγίνος, γραμματικός του 1ου αι πΧ.[3] αναφέρει ότι οι άνθρωποι, στις αθλητικές διοργανώσεις τους περιελάμβαναν λαμπαδηδρομία, τιμώντας τον Προμηθέα για την κλοπή της φωτιά από τους Θεούς[4].
Ο Παυσανίας είναι πιο λεπτομερής και περιγραφικός κατά την αναφορά του στις λαμπαδηδρομίες προς τιμήν του Προμηθέα που οργανώνονταν στην Αττική. Όπως ο ίδιος μας πληροφορεί, οι αθλητές ξεκινούσαν από το βωμό του Προμηθέα στην Aκαδημία έξω από την πόλη και έτρεχαν προς την Αθήνα ο καθένας κρατώντας έναν αναμμένο πυρσό. Νικητής ήταν αυτός που θα τερμάτιζε πρώτος τον αγώνα με τη δάδα του ακόμα αναμμένη[5].
Ισοδύναμη με τους άρρενες θεούς και τα άλλα μυθικά πρόσωπα που συνδέονται στενά με τη φωτιά, η Εστία κατείχε σημαντική θέση στην Ελληνική μυθολογία και τη θρησκεία. Η παρουσία της θεωρείτο απαραίτητη προϋπόθεση για την πρόοδο και την ευημερία της κοινωνίας. Ο βωμός όπου η οικογένεια προσέφερε θυσίες στους θεούς έγινε το ιερό κέντρο του σπιτιού και η Εστία η θεά που προστάτευε την οικία και παρείχε ευημερία στην οικογένεια και αντίστοιχα στην πόλη, η οποία θεωρείτο ως μια μεγάλη οικογένεια. Όλες οι σημαντικές στιγμές της οικογενειακής ζωής, όπως η γέννηση, ο γάμος και ο θάνατος, ειδικά στα κλασσικά χρόνια στην αθηναϊκή κοινωνία, συνοδεύονταν αντίστοιχα με τις κατάλληλες διαβατήριες τελετές στην οικογενειακή εστία[6].
Στο ελληνικό-αγγλικό λεξικό Lidell – Scott, συναντάμε τις διάφορες σημασίες της λέξης ἑστία, ή ἱστίη: 1.η εστία ενός σπιτιού 2. το ίδιο το σπίτι, η οικία 3. το νοικοκυριό, η οικογένεια, 4. ο βωμός, η ἐσχάρα 5. μεταφ. θέσεις οι οποίες είναι σε μια χώρα σαν την εστία σε ένα σπίτι, ως μητρόπολη[7]
Δεδομένου ότι η Εστία ήταν η θεά της ιερής φωτιάς, το τελετουργικό απαιτούσε να είναι η πρώτη, πριν από οποιονδήποτε άλλο θεό, που θα τιμηθεί και θα ελάμβανε το πρώτο κομμάτι της θυσίας[8].
Στο Λεξικό της Ελληνικής και Ρωμαϊκής Αρχαιότητας υποστηρίζεται ότι η αναγκαιότητα των κοινοτήτων των πρώιμων χρόνων μετασχηματίστηκε και εξελίχθηκε αργότερα σε θρησκευτική τελετουργία[9]. Η παράδοση, το έθιμο της αέναης διατήρησης της ιερής φλόγας στην κοινή εστία, πηγαίνει πίσω στους προϊστορικούς χρόνους, όταν η δημιουργία, το άναμμα της φωτιάς ήταν μια δύσκολη και χρονοβόρα διαδικασία. Εύλογα, η συνεχής διατήρησή της ήταν πολύ χρήσιμη και σκόπιμη. Στις προϊστορικές κοινότητες, η εστία του επικεφαλής ή του βασιλιά ήταν ιδιαίτερα σημαντική για πρακτικούς, θρησκευτικούς και κοινωνικούς λόγους. Ο βασιλιάς ή αρχηγός, ήταν υπεύθυνος για τη διατήρηση της μόνιμης, άσβεστης φωτιάς, καθήκον που με τη σειρά του ανέθετε σε δούλους ή σε νεαρές γυναίκες, που στην περίπτωση της Ρώμης θα έπρεπε να είναι κόρες (παρθένες).
Στη μυκηναϊκή εποχή η αίθουσα του θρόνου ήταν το αρχιτεκτονικό κέντρο του μεγάρου όπου, σύμφωνα και με το παράδειγμα του παλατιού του Νέστορα στην τριφυλλιακή Πύλο, υπήρχε η κυκλική, χαμηλού προφίλ εστία. Μετά την πτώση των μοναρχιών, την εστία του μυκηναίου άνακτα ως πολιτικό κέντρο διαδέχθηκε η εστία στεγασμένη στο Πρυτανείο[10] κάπου στο κέντρο της πόλης, σε ειδική αίθουσα, όπου η ομώνυμη Θεά δεχόταν θυσίες από τους πρυτάνεις.
Σε περίπτωση απειλής, οι ξένοι θα μπορούσαν να αναζητήσουν και να βρουν προστασία στην εστία[11], είτε του σπιτιού όπου είχαν φιλοξενηθεί, είτε της πόλης. Έτσι, η εγχώρια και η δημόσια εστία, λειτουργούσε αφενός ως χώρος φιλοξενίας αλλά και ως άσυλο για τους ικέτες και ως τόπος όπου δίδονταν επίσημοι ή ιεροί όρκοι.
Σύμφωνα με την παράδοση, όταν κάποια πόλη ίδρυε μια αποικία, στη δημόσια εστία της νέας πόλης έπρεπε να διατηρείται η αιώνια φλόγα που οι μετανάστες θα είχαν μεταφέρει από την κοινή εστία της μητροπόλεως τους[12].
Οι ιδιότητες και τα χαρακτηριστικά της θεάς Εστίας επίσης αποδίδονταν στην Vesta, την αντίστοιχη θεά των Ρωμαίων. Αν και οι δύο θεές είχαν παρόμοιες ιδιότητες, καθήκοντα και προνόμια και τα τελετουργικά τους σχεδόν συμπίπτουν, ωστόσο, υπήρχαν και αρκετές διαφορές.
Οι αρχέγονοι, ιδρυτικοί μύθοι της Ρώμης αποκαλύπτουν τη σπουδαιότητα της Vesta για τους Ρωμαίους. Σε ξεχωριστό κυκλικό ναό της θεάς στο νότιο τμήμα του Forum Romanum, η αιώνια φλόγα έκαιγε κάτω από την επιτήρηση και φροντίδα των παρθένων ιερειών της (Vestales). Εδώ φυλασσόταν και το ιερό παλλάδιο, ομοίωμα της Αθηνάς το οποίο πιστευόταν ότι μαζί με την άσβεστη φλόγα είχε μεταφέρει ο Αινείας από την Τροία.
Με τον καιρό η σημασία της λατρείας της Vesta αυξήθηκε δραματικά. Εάν, λόγω έλλειψης προσοχής και φροντίδας εκ μέρους των ιερειών η φλόγα της πόλης και κυρίως της πρωτεύουσας της αυτοκρατορίας Ρώμης έσβηνε, σοβαρές τιμωρίες, ακόμη και θανατική ποινή τις περίμεναν. Όπως μαρτυρά ο Πλούταρχος στη βιογραφία του Νουμά, η ιερή αθάνατη φωτιά που μόνο από ατύχημα θα μπορούσε να σβήσει, επιτρεπόταν να τοποθετηθεί ξανά στο βωμό έπειτα από συγκεκριμένη διαδικασία ανάκτησης, αφού δηλαδή την είχαν ανάψει από τις ακτίνες του ήλιου με τη χρήση ενός μεταλλικού καθρέπτη. Συγκεκριμένα ο Πλούταρχος γράφει: «….αν καμιά φορά τύχει και σβήσει (η άσβεστη φλόγα)….λέγουν πως δεν πρέπει να ανάψουν από άλλη φωτιά, αλλά να κάνουν καινούργια και νέα, παίρνοντας καθαρή και άχραντη φλόγα από τον ήλιο. Το άναμμα τούτο γίνεται προπάντων με κάτοπτρα κοίλα σε σχήμα ορθογωνίου ισοσκελούς τριγώνου».[13] Πρόκειται για την αναβίωση ακριβώς αυτής της μεθόδου κατά την πρώτη Τελετή Αφής της Ολυμπιακής Φλόγας το 1936 και βεβαίως σε όλες που ακολούθησαν.
Στο ιερό της Ολυμπίας, ο βωμός όπου η ιερή φλόγα της Εστίας έκαιγε αθάνατη βρισκόταν στο Πρυτανείο των Ηλείων, ένα κτίριο στο βόρειο – δυτική γωνία του περιβόλου, ακριβώς απέναντι από το γυμνάσιο. Το Πρυτανείο των Ηλείων ήταν ένα από τα δημόσια κτίρια του ιερού όπου βρισκόταν η έδρα των πρυτάνεων, των υψηλόβαθμων αξιωματούχων οι οποίοι επέβλεπαν τις θυσίες και όχι μόνο. Ο αρχικός πυρήνας του χρονολογείται στα τέλη του 6ου ή στις αρχές του 5ου αιώνα π.Χ., ωστόσο, ανακαινίστηκε επανειλημμένα και διευρύνθηκε αργότερα[14]
Ο καθηγητής αρχαιολογίας Στ. Μίλερ υποστηρίζει ότι το Πρυτανείο στην Ολυμπία κατά κάποιο τρόπο φιλοξενούσε την κοινή εστία όλων των Ελλήνων[15] , στηριζόμενος στο γεγονός ότι, ως οικοδεσπότης των πανελληνίως σεβαστών Ολυμπιακών Αγώνων, το κράτος της Ήλιδας απολάμβανε το μέγιστο προνόμιο να θεωρούνται τα σύνορά του απαραβίαστα και η επικράτειά του ιερή λόγω της Ολυμπίας.
Η Αφή της Ολυμπιακής φλόγας, η οποία από το 1936 φιλοξενείται στον αρχαιολογικό χώρο της Ολυμπίας, είναι ίσως η πιο ιερή από όλες τις τελετές των Ολυμπιακών Αγώνων. Αποτελείται από μια σειρά καλλιτεχνικών και θεατρικών δρωμένων που τιμούν και εκθειάζουν το ανθρώπινο πνεύμα και πολιτισμό.
Είναι σημαντικό να αποσαφηνιστεί ότι η Αφή της Ολυμπιακής Φλόγας και η Λαμπαδηδρομία με αφετηρία τον ναό της Ήρας στην Ολυμπία είναι επινοήσεις του σύγχρονου Ολυμπιακού Κινήματος που δεν απηχούν τα όσα διαδραματίζονταν στο ιερό του Διός κατά την υπερχιλιετή του λειτουργία στην αρχαιότητα, τόσο κατά την διάρκεια των αγώνων αλλά και στα ενδιάμεσα μεταξύ των Ολυμπιάδων διαστήματα. Επίσης, πουθενά δεν μαρτυρείται σβέση της ιερής αθάνατης φλόγας της θεάς Εστίας.
Το σύγχρονο Ολυμπιακό Κίνημα φαίνεται να τελεί σε σύγχυση σχετικά με τις δύο διαφορετικές παραδόσεις, της αφής της Ολυμπιακής Φλόγας και της Λαμπαδηδρομίας. Από πολλές προσωπικότητες τα συμβολικά αυτά δρώμενα αντιμετωπίζονται ως ένα γεγονός, αν και, όσον αφορά την προέλευσή τους, έπειτα από τα όσα παραπάνω περιγράψαμε, αναγνωρίζουμε το συνδυασμό και τη συμβολή δύο χωριστών λατρειών, της Εστίας / Vesta και του Προμηθέα αντίστοιχα.
Ειδικότερα, η Τελετή Αφής της Ολυμπιακής Φλόγας συνιστά μείξη δύο άλλων τελετουργικών παραδόσεων: της ιερής αιώνιας φλόγας της Εστίας αφενός και της πυράς για τη μεγάλη θυσία στο βωμό του Διός κατά την τέταρτη ημέρα της Ολυμπιακής γιορτής αφετέρου, βεβαίως όχι από τις ακτίνες του ήλιου αλλά με τη μεταφορά της από τον βωμό της Εστίας στο Πρυτανείο της Ολυμπίας.
Ενδιαφέρον προκαλεί το γεγονός ότι η φλόγα και οι δάδες ως μέσα για τη δημιουργία πανηγυρικής ατμόσφαιρας για τις ανάγκες των πρώτων Ολυμπιάδων της σύγχρονης εποχής, εμφανίστηκαν πολύ νωρίς, πριν ακόμη και από την πρώτη Ολυμπιάδα της Αθήνας του 1896 κάτω από την επίδραση των αρχαίων εθίμων και προετοίμασαν τον δρόμο μέχρι την Ολυμπιάδα του Βερολίνου το 1936, όταν καθιερώθηκε ο διπλός θεσμός της Αφής της Ολυμπιακής Φλόγας και της Λαμπαδηδρομίας και παρέμεινε σχεδόν αμετάβλητος μέχρι σήμερα.
Για την “ιεροσυλία” της σβέσης της ιερής Ολυμπιακής Φλόγας μπορούμε να ψέξουμε τον Αλέξανδρο Φιλαδελφέα, τον γνωστό για το έργο του Έλληνα αρχαιολόγο και συγγραφέα, πρόσωπο κλειδί στην υπόθεση της αναβίωσης του αρχαίου εθίμου της αφής της Ολυμπιακής Φλόγας, μιας και ήταν αυτός που εντόπισε και ανέσυρε από τις αρχαίες πηγές και πρότεινε την επαναφορά της αρχαίας αυτής μεθόδου. Παρέλειψε ωστόσο να εισηγηθεί την μόνιμη διατήρηση της Ολυμπιακής Φλόγας που άναψε στην Ολυμπία για τους Ολυμπιακούς Αγώνες του Βερολίνου. Συνυπεύθυνος θα μπορούσε να θεωρηθεί και ο Carl Diem, Γενικός Γραμματέας της Οργανωτικής Επιτροπής των Αγώνων του Βερολίνου πρωταγωνιστής της δημιουργίας και καθιέρωσης του τελετουργικού της λαμπαδηδρομίας. Στην πραγματικότητα, θα ήταν αρκετά δύσκολο για οποιονδήποτε να αποτρέψει μια τέτοια “ιεροσυλία”, δεδομένου ότι η παράδοση της σβέσης της φλόγας κατά την τελετή λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων είχε ήδη επικρατήσει. Κατά τους θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες του έτους 1928 στο Άμστερνταμ, οπότε έκανε για πρώτη φορά την εμφάνισή της η φλόγα εντός του Ολυμπιακού Σταδίου και κατόπιν στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λος Άντζελες του 1932 και στους Χειμερινούς του Γκάρμις-Παρτενκίρχεν στη Νότια Γερμανία του 1936, η φλόγα δεν είχε προσλάβει τους συμβολισμούς οι οποίοι της αποδόθηκαν στη συνέχεια από το Ολυμπιακό Κίνημα. Αυτό εξηγεί γιατί η σβέση της Ολυμπιακής Φλόγας έγινε παράδοση πριν από την εισαγωγή και καθιέρωση του τόσο διαφορετικού θεσμού της ιερής φλόγας της Ολυμπίας, η οποία με πανηγυρικό τρόπο εισήλθε και κατέλαβε την πρέπουσα θέση στο βωμό του Ολυμπιακού Σταδίου του Βερολίνου καθ’ όλη τη διάρκεια των Αγώνων.
Φαίνεται τελικά πως δεν συνειδητοποιήθηκε από κάποιον από τους εμπλεκομένους ότι η συγκεκριμένη Φλόγα ήταν εντελώς ξεχωριστή και διαφορετική σε σχέση με τις προηγούμενες, δεδομένου ότι δεν άναψε στο Στάδιο του Βερολίνου, αλλά στην αρχαία Ολυμπία, έναν τόπο μεγάλης ιερότητας[16], με τη χρήση μιας μεθόδου η οποία κατά την αρχαιότητα παρήγαγε την ιερή άσβεστη φλόγα της Εστίας. Λόγω και αυτής της σημαντικής παράλειψης, πρόσφατα στο Ολυμπιακό Κίνημα έχουν ενσκήψει φαινόμενα και πρακτικές που απειλούν ευθέως την καθαρότητα και ακεραιότητα της Ολυμπιακής Φλόγας.
Έπειτα από μια πολύ καταστροφική απόφαση της ΔΟΕ, μια ψευδεπίγραφη Ολυμπιακή Φλόγα έχει επισήμως ανάψει ήδη δύο φορές στο Παναθηναϊκό Στάδιο της Αθήνας για τους 1ους Χειμερινούς και τους 2ους Θερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες Νέων που διεξήχθησαν στο Ίνσμπρουκ το 2012 και στην Ναντζίν το 2014 αντίστοιχα. Αυτή η νέα πρωτοβουλία παραβιάζει κατάφωρα το άρθρο 13 του Ολυμπιακού Καταστατικού Χάρτη, το οποίο προβλέπει ότι: “Η Ολυμπιακή Φλόγα είναι η Φλόγα που ανάβει στην Ολυμπία, υπό την αιγίδα της ΔΟΕ».
Η τεράστια απήχηση της Ολυμπιακής Φλόγας στα πλατιά στρώματα κάθε χώρας του πλανήτη, οδήγησε πολλούς διοργανωτές διαφόρων αθλητικών γεγονότων να νιώθουν την ανάγκη να έχουν και οι ίδιοι οπωσδήποτε μια φλόγα για την διοργάνωσή τους. Οι τελετές αυτές, απροκάλυπτα ή εμμέσως αντιγράφουν, τις περισσότερες φορές ανεπιτυχώς, τις τελετουργίες και δρώμενα που σχετίζονται με την Ολυμπιακή Φλόγα. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Φλόγας του Μαραθωνίου, της Παραολυμπιακής Φλόγας , της Φλόγας των Special Olympics, των Ευρωπαϊκών Φεστιβάλ Νεότητας και πολλών άλλων. Ωστόσο η πλέον προκλητική από όλες τις επίσημες φλόγες είναι η επονομαζόμενη «Ολυμπιακή Φωτιά»[17] που καίει άσβεστη σε βωμό έμπροσθεν του Ολυμπιακού Μουσείο της Λωζάννης, στην έδρα της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής και η οποία ουδεμία σχέση έχει με το αυθεντικό σύμβολο. Πρόκειται δηλαδή για την κατεξοχήν ψευδεπίγραφη Ολυμπιακή Φλόγα την οποία, όπως ο γράφων πιστεύει, η Διεθνής Ολυμπιακή Επιτροπή ονομάζει «Ολυμπιακή Φωτιά» και όχι “Ολυμπιακή Φλόγα” διότι δεν θα ήταν εύκολο να δικαιολογήσει την διατήρηση της στη Λωζάνη και όχι στην Αρχαία Ολυμπία.
Από τους Ολυμπιακούς Αγώνες του 1936 στο Βερολίνο πολλοί αξιωματούχοι[18], δημοσιογράφοι και συγγραφείς έχουν χρησιμοποιήσει κατά κόρον τον όρο “ιερή” για να περιγράψουν την Ολυμπιακή Φλόγα η οποία ανάβει στην Ολυμπία. Ωστόσο, κανείς μέχρι στιγμής δεν έχει εκφράσει την αντίθεσή του στην σκόπιμη σβέση μιας τέτοιας φλόγας. Δεν συνιστά μεγάλη εννοιολογική και ηθική αυτοαναίρεση το οικουμενικό, πνευματικό και συμβολικό φως που ανάβει στην Ολυμπία να έχει ζωή μόλις δεκαπέντε ημερών; Άραγε το έθιμο της σβέσης της Ολυμπιακής Φλόγας κατά την τελετή λήξης των Ολυμπιακών Αγώνων δεν καταδικάζει την ανθρωπότητα σε πνευματικό σκοτάδι μέχρι την επόμενη Ολυμπιάδα, μέχρι την επόμενη τελετή Αφής;
Οφείλουμε να διορθώσουμε την «παράλειψη» του αρχαιολόγου Αλέξανδρου Φιλαδελφέα, και των λοιπών εμπλεκομένων μέχρι σήμερα αξιωματούχων και ιθυνόντων του Ολυμπιακού κινήματος: να επαναφέρουμε το αρχαίο έθιμο της ιερής άσβεστης φλόγα στην Ολυμπία. Η Ολυμπιακή Φλόγα να καίει διαρκώς σε ειδικά κατασκευασμένο βωμό στο Πρυτανείο στον Αρχαιολογικό Χώρο της Ολυμπίας, αλλά και σε κάθε πόλη του κόσμου όπου έχουν διοργανωθεί Ολυμπιακοί Αγώνες. Ως επιπρόσθετη κίνηση, για λόγους συμβολισμού και διαφοροποίησης από οποιαδήποτε άλλη άσβεστη φλόγα στον πλανήτη, μπορεί να εξετασθεί το ενδεχόμενο δυο κοπέλες – ηθοποιοί να παραστέκουν στην φλόγα υποδυόμενες τις Εστιάδες.
Βεβαίως θα μπορούσε και η Λωζάννη να έχει μια θυγατέρα Φλόγα από την αυθεντική, μητρική της Ολυμπίας, σύμφωνα και με το αρχαίο πρότυπο μητρόπολης – αποικίας.
Επιπλέον, η Δ.Ο.Ε. θα μπορούσε να αποφασίσει την αναβίωση ενός ακόμη πανάρχαιου έθιμου, αυτού «της μεταφοράς ή του δανεισμού της φλόγας». Με μια προσεκτικά τεκμηριωμένη και καλλιτεχνικά άρτια επίσημη τελετή, μια μικρή ομάδα Εστιάδων να μεταφέρει από τον βωμό της Ολυμπίας και να μεταλαμπαδεύει την Ολυμπιακή Φλόγα για την υλοποίηση των διαφόρων Ολυμπιακών Εκδηλώσεων σε όλο τον κόσμο.
Η Τελετή της Αφής της Ολυμπιακής Φλόγας, αν και ιστορικά δεν απαντά στην Ολυμπία όπως προαναφέρθηκε, λόγω της απήχησης που έχει θα πρέπει να διατηρηθεί αλλά με την κατάλληλη επιστημονική αιτιολόγηση ώστε να μη δημιουργεί ψευδείς εντυπώσεις ως προς τις αρχαίες συνήθειες και δρώμενα κατά τη διάρκεια των ολυμπιακών αγώνων. Επίσης, για να διατηρηθεί η αίγλη του όμορφου τελετουργικού, η Αφή της Ολυμπιακής Φλόγας να τελείται κάθε δυο χρόνια για τους θερινούς και χειμερινούς Ολυμπιακούς Αγώνες αντίστοιχα, οπότε και θα ανανεώνεται η άσβεστη Ολυμπιακή Φλόγα στο βωμό του Πρυτανείου της Ολυμπίας.
Προκειμένου να πάψει η επιζήμια, όπως τελικά έχει εξελιχθεί, μονοπωλιακή σχέση της Διεθνούς Ολυμπιακής Επιτροπής με το ιερό σύμβολο της Ολυμπίας, θα ήταν σώφρον η Ολυμπιακή Φλόγα να κηρυχθεί Παγκόσμιο Μνημείο της UNESCO, και να λάβει τον προσδιορισμό “Φλόγα της Ανθρωπότητας” (The Humanity’s Flame).
Για το καλό του Ολυμπιακού Κινήματος και του αγαπημένου συμβόλου του Ολυμπισμού, ας κάνουμε πράξη όχι μόνο συμβολικά την προτροπή του βαρώνου Κουμπερτεν ο οποίος απευθυνόμενος το 1936 στους αθλητές των Ολυμπιακών Αγώνων είχε πει: «Κρατήστε την ιερή φλόγα αναμμένη.[19]»
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
(Ed) Dr. Friedrich Richter. (1937). XI TH OLYMPIC GAMES, BERLIN 1936, OFFICIAL REPORT. BERLIN: W I L H E L M L I M P E R T , B E R L I N , S . W . 6 8.
(Ed) The Olympic Museum Lausanne. (3rd edition, 2013). The Olympic Flame and the Torch Relay. Lausanne: International Olympic Museum .
(Ed.) G. VAN ROSSEM. (1928). OFFICIAL REPORT OF THE 1928 OLYMPIC GAMES IN AMSTERDAM. AMSTERDAM: J. H. DE BUSSY, LTD.
Borgers, W. (1998). OLYMPIC TORCH RELAY – A LINK BETWEEN ANCIENT AND MODERN OLYMPIC GAMES. Στο K. Georgiades, INTERNATIONAL OLYMPIC ACADEMY REPORT THE 36 SESSION 16/6 – 2/7/1996 (σσ. 137 – 147). IOC – IOA.
Durandez, C. (1988). The Olympic Flame. International Olympic Committee.
Gialouris, N. (1982). The Olympic Games in Ancient Greece. Ancient Olympia and the Olympic Games. Athens: Ekdotiki Athinon.
Henry George Liddell Robert Scott. (1940). A Greek-English Lexicon, revised and augmented throughout by Sir Henry Stuart Jones with the assistance of Roderick McKenzie. Oxford: Clarendon Press – http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e(sti/a.
IOC. (JUNE 2014). THE OLYMPIC TORCH RELAY FACTSHEET . Lausanne: International Olympic Committee .
Kritsinelis, A. (1998). Lighting ceremony of the Olympic Flame. Technical specifications of the Olympic torch relay. Στο Konstantinos GEORGIADIS, INTERNATIONAL OLYMPIC ACADEMY REPORT THE 36 SESSION 16/6 – 2/7/1996. International Olympic Committee / International Olympic Academy.
Mallwitz, Α. (1972). Olympia und seine Bauten. Munich 1972.
Miller, S. (2006). Ancient Greek Athletics. Yale University Press.
Miller, S. (1992). The Prytaneion: Its Function and Architectural Form. University of California Press.
Papachatzis, N. (1979). Pausanias Description of Greece Books V & VI. Athens: Ekdotiki Athinon.
POURET, H. (1976). The Olympic Flame. INTERNATIONAL OLYMPIC ACADEMY REPORT THE 15 SESSION 11- 1/7/1975 , σσ. 119-124.
Simon Hornblower et al. (2012). The Oxford Classical Dictionary. Oxford University Press.
Spathari, E. (2000). The Olympic Spirit. Athens: Adam Editions.
Takács, S. (2008). Vestal virgins, sibyls, and matrons : women in roman religion. Texas: University of Texas Press.
William Smith, L. W. (1890). A Dictionary of Greek and Roman Antiquities.
Xth Olympiade Committee. (1932). The Official Report of the Xth Olympiad of Los Angeles 1932. Los Angeles: Xth Olympiade Committee of the Games of Los Angeles, USA.
Αλμπανίδης, Ε. (2004). Ιστορία της άθλησης στον αρχαίο ελληνικό κόσμο. Salto.
Γιαλούρης, Ν. (1996). Αρχαία Ήλις, Το Λίκνο των Ολυμπιακών Αγώνων. Εκδόσεις ΑΔΑΜ.
[1] Αισχύλου Προμηθέας Δεσμώτης, 444 – 471 http://www.greek-language.gr/digitalResources/ancient_greek/anthology/literature/browse.html?text_id=155
[2] http://www.prometheus2014.gr/content/eu-prometheus-2014/5-etymology
[3]http://www.easypedia.gr/%CE%B3/%CE%AC/%CE%B9/%CE%93%CE%AC%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%99%CE%BF%CF%8D%CE%BB%CE%B9%CE%BF%CF%82_%CE%A5%CE%B3%CE%AF%CE%BD%CE%BF%CF%82_15e3.html
[4] Υγίνος, Αστρονομικά, 2. 15 http://www.theoi.com/Text/HyginusAstronomica.html
[5] Παυσανίας, Ελλάδος Περιήγησης, Βιβλίο 1: Αττικά, 30. 2
[6] Simon Hornblower, 2012
[7] http://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0057:entry=e(sti/a
[8] Πινδ. Νεμ.11, Ομ. Ύμνος Στην Αφροδίτη, 18, Παυσ.5.14.4.
[9] William Smith, 1890
[10] Κτίριο που αντιστοιχεί περίπου στο σημερινό Δημαρχείο.
[11] Ομ. Οδ., 14. 159
[12] Πινδ. Νεμ. 11.1.
[13] Πλουτ. Νουμάς, 9.5 «… ἦν δὲ καὶ τῶν ἱερῶν παρθένων ἐπίσκοπος, ἃς Ἑστιάδας προσαγορεύουσι. Νουμᾷ γὰρ δὴ καὶ τὴν τῶν Ἑστιάδων παρθένων καθιέρωσιν καὶ ὅλως τὴν περὶ τὸ πῦρ τὸ ἀθάνατον, ὃ φυλάττουσιν αὗται, θεραπείαν τε καὶ τιμὴν ἀποδιδόασιν, εἴτε ὡς καθαρὰν καὶ ἄφθαρτον τὴν τοῦ πυρὸς οὐσίαν ἀκηράτοις καὶ ἀμιάντοις παρατιθεμένου σώμασιν, εἴτε τὸ ἄκαρπον καὶ ἄγονον τῇ παρθενίᾳ συνοικειοῦντος. ἐπεί τοι τῆς Ἑλλάδος ὅπου πῦρ ἄσβεστόν ἐστιν, (ὡς Πυθοῖ καὶ Ἀθήνησιν), οὐ παρθένοι, γυναῖκες δὲ πεπαυμέναι γάμων ἔχουσι τὴν ἐπιμέλειαν· ἐὰν δὲ ὑπὸ τύχης τινὸς ἐκλίπῃ, καθάπερ Ἀθήνησι μὲν ἐπὶ τῆς Ἀριστίωνος λέγεται τυραννίδος ἀποσβεσθῆναι τὸν ἱερὸν λύχνον, ἐν Δελφοῖς δὲ τοῦ ναοῦ καταπρησθέντος ὑπὸ Μήδων, περὶ δὲ τὰ Μιθριδατικὰ καὶ τὸν ἐμφύλιον Ῥωμαίων πόλεμον ἅμα τῷ βωμῷ τὸ πῦρ ἠφανίσθη, οὔ φασι δεῖν ἀπὸ ἑτέρου πυρὸς ἐναύεσθαι, καινὸν δὲ ποιεῖν καὶ νέον, ἀνάπτοντας ἀπὸ τοῦ ἡλίου φλόγα καθαρὰν καὶ ἀμίαντον. ἐξάπτουσι δὲ μάλιστα τοῖς σκαφείοις, ἃ κατασκευάζεται μὲν ἀπὸ πλευρᾶς ἰσοσκελοῦς ὀρθογωνίου τριγώνου κοιλαινόμενα, συννεύει δ’ εἰς ἓν ἐκ τῆς περιφερείας κέντρον. ὅταν οὖν θέσιν ἐναντίαν λάβῃ πρὸς τὸν ἥλιον, ὥστε τὰς αὐγὰς πανταχόθεν ἀνακοπτομένας ἀθροίζεσθαι καὶ συμπλέκεσθαι περὶ τὸ κέντρον, αὐτόν τε διακρίνει τὸν ἀέρα λεπτυνόμενον, καὶ τὰ κουφότατα καὶ ξηρότατα τῶν προστιθεμένων ὀξέως ἀνάπτει κατὰ τὴν ἀντέρεισιν, σῶμα καὶ πληγὴν πυρώδη τῆς αὐγῆς λαβούσης. ἔνιοι μὲν οὖν οὐδὲν ὑπὸ τῶν ἱερῶν παρθένων ἀλλ’ ἢ τὸ ἄσβεστον ἐκεῖνο φρουρεῖσθαι πῦρ νομίζουσιν· ἔνιοι δὲ εἶναί τινά φασιν ἀθέατα τοῖς ἄλλοις ἱερὰ κρυπτόμενα, περὶ ὧν ὅσα καὶ πυθέσθαι καὶ φράσαι θεμιτὸν ἐν τῷ Καμίλλου βίῳ γέγραπται».
[14] Παπαχατζής, 1979: 275
[15] Miller, 2006: 87
[16] Η έννοια του όρου “ιερότητα” στο κείμενο αυτό, ξεπερνά τα πλαίσια της αρχαίας θρησκείας και αναφέρεται στις πανανθρώπινες και διαχρονικές αξίες που γεννήθηκαν στην ευλογημένη Ολυμπιακή γη.
[17] Olympic Fire
[18] Χαρακτηριστικά, ο Πρόεδρος της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής Σπ. Καπράλος στην ομιλία του στην Τελετή Αφής της Ολυμπιακής Φλόγας για τους αγώνες “ΛΟΝΔΙΝΟ 2012” ανέφερε μεταξύ άλλων τα εξής: “Η Φλόγα είναι ένα από τα πιο χαρακτηριστικά και σημαντικά σύμβολα του Ολυμπισμού και παράλληλα αποτελεί αναπόσπαστο κομμάτι της Ολυμπιακής κληρονομιάς, καθώς συνδέει τους Αγώνες της αρχαιότητας, με τους σύγχρονους, διαδραματίζοντας το ρόλο μιας διαχρονικής γέφυρας, που ενώνει το χθες με το σήμερα αλλά και το αύριο της ανθρωπότητας. Παράλληλα, είναι το Ιερό σύμβολο της φιλίας, της ειρήνης και της αρμονικής συνύπαρξης των λαών, της ευγενούς άμιλλας και του ευ αγωνίζεσθαι. Και, όταν μεταφέρεται από χέρι σε χέρι ανθρώπων όλων των ηλικιών και των δύο φύλων, διαφορετικής κουλτούρας, μόρφωσης και καταγωγής, επιβεβαιώνει στην πράξη ότι, όσα ενώνουν τους κατοίκους του πλανήτη μας είναι περισσότερα από όσα τους χωρίζουν. ……. Θέλουμε, επίσης, να ευχηθούμε ολόψυχα στον Lord Coe και στην ομάδα του «Καλή Επιτυχία» στους Ολυμπιακούς Αγώνες του Λονδίνου και να τους διαβεβαιώσουμε ότι η Ιερή Φλόγα στο ταξίδι της ως το Ολυμπιακό Στάδιο της Βρετανικής πρωτεύουσας δεν θα είναι μόνη. Θα την συνοδεύουν οι ευχές όλων των Ελλήνων για μια άψογη διοργάνωση!” Από την επίσημη Ιστοσελίδα της Ελληνικής Ολυμπιακής Επιτροπής. Πέμπτη, 10 Μάιος 2012 12:27 http://hoc.gr/index.php?option=com_content&view=article&id=1003%3Aa-&catid=36%3Apress-release&Itemid=98&lang=el
[19] “Αθλητές, θυμηθείτε τη φωτιά που άναψε από τις ακτίνες του ήλιου και έχει έρθει από την Ολυμπία για να φωτίσει και να θερμάνει την εποχή μας … Να είστε προσεκτικοί και να κρατήσετε την ιερή φλόγα ζωντανή.” (POURET, 1976: 123).