Το 1573, μετά την ήττα τους στη ναυμαχία της Ναυπάκτου, οι Οθωμανοί έχτισαν στη Πύλο ένα νέο φρούριο για να ελέγχουν τη νότια είσοδο του κόλπου του Ναβαρίνου και τον εμπορικό θαλάσσιο δρόμο Ανατολής-Δύσης.
Το 1686 το κατέλαβαν οι Ενετοί του Μοροζίνι, οι οποίοι ανατίναξαν τμήματά του όταν εκδιώχθηκαν, και το 1715 επέστρεψαν πάλι οι Τούρκοι. Το 1770, στα Ορλωφικά, οι αδελφοί Ορλώφ το κατέλαβαν προσωρινά, προτού η Πύλη στείλει τους Τουρκαλβανούς με ό,τι αυτό συνεπαγόταν για τον τοπικό πληθυσμό. Οι κάτοικοι εξεγέρθηκαν το 1821, πολιορκώντας το φρούριο και καταλαμβάνοντάς το λίγο αργότερα. Το 1825 ο Ιμπραήμ Πασάς το ανακατέλαβε, αλλά το κράτησε μόνο μέχρι τη Ναυμαχία του Ναβαρίνου το 1827, ενώ στην πολιορκία του μνημείου που προηγήθηκε, αγωνίστηκαν μεταξύ άλλων ο Μακρυγιάννης και τα αδέλφια Καλλέργη. Μέσα στα τείχη του υπάρχει ναός που υπήρξε κατά καιρούς οθωμανικό τέμενος, καθολική εκκλησία των Ενετών και ορθόδοξος χριστιανικός ναός — μια στρωματογραφία κατακτήσεων, πίστεων και ανθρώπινης μνήμης. Το Νιόκαστρο παραδίδεται τελικά τον Οκτώβριο του 1828 στο γαλλικό εκστρατευτικό σώμα υπό τον στρατηγό Μαιζόν (Maison).
Μετά από το 1828 το κάστρο εγκαταλείπεται ως χώρος κατοικίας καθώς ο πληθυσμός μεταφέρεται στην πόλη που σχεδίασαν οι Γάλλοι έξω από το κάστρο και που από το 1834 μετονομάζεται σε Πύλο.
Χρησιμοποιήθηκε σαν φυλακή από την εποχή του Όθωνα μέχρι το 1936, αλλά και ξανά κατά τις περιόδους 1938-39 και 1947-48. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο χρησιμοποιήθηκε σαν Φρουραρχείο από τους Ιταλούς, αρχικά, και από τους Γερμανούς αργότερα. Μετά τον Εμφύλιο παραχωρήθηκε στην Αρχαιολογική Υπηρεσία.
Αυτό είναι το Νιόκαστρο. Ένας χώρος αίματος και πολλών εναλλαγών κυρίαρχου. Ένας χώρος που ανήκει σε όλους ανεξαιρέτως, ακριβώς επειδή κανείς δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι τον κατέχει με εξαίρεση τη συλλογική μνήμη.
Το Σάββατο 31 Μαΐου 2026, το Κάστρο της Πύλου έγινε το ειδυλλιακό σκηνικό για τη γαμήλια τελετή της Αμαλίας Κωστοπούλου με τον Αμερικανό επενδυτή Jake Medwell. Περίπου 350 καλεσμένοι από διάφορες γωνιές του κόσμου παρευρέθηκαν στην τελετή. Σύμφωνα με καταγγελία που έγινε, το Νιόκαστρο χρησιμοποιήθηκε ως χώρος γαμήλιας δεξίωσης κατά παράβαση της σχετικής νομοθεσίας για παραχώρηση αρχαιολογικών χώρων και μνημείων.
Το Υπουργείο Πολιτισμού θα πει ότι αυτό είναι «εξωστρέφεια». Ότι τα μνημεία επιτέλους «ανοίγουν στην κοινωνία». Ότι η διεθνής προβολή ωφελεί τον τόπο. Κι εγώ, ως αρχαιολόγος, οφείλω να αναγνωρίσω ότι το ερώτημα πώς θα φέρουμε την κοινωνία πιο κοντά στα μνημεία είναι γνήσιο και νόμιμο. Αλλά έχω μια μικρή απορία: ποιας κοινωνίας; Και με ποιους όρους;
Γιατί η «εξωστρέφεια» που εγκαινιάζεται εδώ δεν σημαίνει ότι ο κάθε πολίτης μπορεί να νιώσει το Νιόκαστρο ως δικό του. Σημαίνει ότι κάποιοι συγκεκριμένοι — με το κατάλληλο επώνυμο, το κατάλληλο δίκτυο σχέσεων και την κατάλληλη οικονομική ευχέρεια (πώς αποκτήθηκε, άλλο κεφάλαιο) — μπορούν να το «νοικιάσουν» για λίγες ώρες ιδιωτικής χαράς. Η υπόλοιπη κοινωνία παρακολουθεί μέσα από τα social media τις φωτογραφίες.
Αυτό δεν είναι άνοιγμα των μνημείων. Είναι η ανώτατη μορφή κλεισίματός τους: ο αποκλεισμός με παραχώρηση.
Και δεν μπορώ να αντισταθώ σε μια σκέψη που με βασανίζει επαγγελματικά: για χρόνια ταλαιπωρούμαι με τους όρους προστασίας στους αρχαιολογικούς χώρους — για τον φωτισμό, για την κίνηση επισκεπτών, για τα υλικά που χρησιμοποιούνται στις εκδηλώσεις, για τον κίνδυνο άμεσης και έμμεσης βλάβης. Κι αισθάνομαι ανόητος όταν βλέπω ότι αυτοί οι όροι φαίνεται να έχουν «ελαστικότητα» ανάλογα με το πόσο φωτογενής είναι ο νυφικός χορός και πόσες στήλες θα καλύψει στα περιοδικά.
Η νέα εποχή που εγκαινιάζει αυτή η πολιτική είναι σαφής στα μηνύματά της: σήμερα το Νιόκαστρο, αύριο το Χλεμούτσι, μεθαύριο η Ολυμπία. Τα μνημεία, φορείς ιστορίας αιώνων και αγώνων, μετατρέπονται σε premium σκηνικά για όσους έχουν τα χρήματα να τα νοικιάσουν και τις γνωριμίες να τους ανοίξουν την πόρτα.
Η ιστορία δεν διαβάζεται πλέον — ενοικιάζεται. Και αυτό δεν αλλάζει μόνο τη χρήση του χώρου. Αλλάζει τη βαθύτερη ιδέα του τι σημαίνει δημόσιο αγαθό, τι σημαίνει μνημείο, και τελικά ποιοι έχουν το δικαίωμα να ορίζουν τη σχέση μας με το παρελθόν.
Ναι, τα παιδιά να ζήσουν. Αλλά τα μνημεία επίσης — και να ζουν για όλους.